Do conxunto de construcións que no pasado compuxeron o complexo monástico de Santa María da Franqueira só queda en pé hoxe o templo abacial. Nada resta, en cambio, das outras dependencias comunitarias. Pouco espectaculares, sen dúbida, desde un principio (a escasa entidade do cenobio e as particularidades que ofrece a igrexa así o suxiren), non deberon experimentar grandes transformacións en tempos postmedievales a xulgar polas circunstancias nas que se desenvolveu a vida do mosteiro durante os anos, máis de trescentos, da súa pertenza á congregación de Castela. O pouco que desas estancias restaba fai algunhas décadas foi utilizado para construír a actual casa reitoral e un albergue para acollida dos peregrinos que, multitudinariamente, danse cita no Santuario os días de romaría.
 
Exterior da Igrexa

   A outra igrexa abacial da Franqueira ofrece hoxe un esquema con cabeceira hipertrofiada, máis ancha, globalmente considerada, que a nave, que nada ten que ver co seu deseño inicial. Ampliacións e reformas tanto de época barroca como do século XX explican a conformación que exhibe actualmente a parcela do nacente. En orixe, con todo, a planta da igrexa era moi simple. Constaba dunha soa nave rectangular, ampla, dividida en catro tramos, e unha capela, tamén única e rectangular, seguramente en tres tramos (hoxe persisten só dous), disposta na cabeceira, un modelo, pois, sen pretensións, idéntico no substancial ao que testemuñan numerosas empresas galegas desde tempos prerrománicos. Non sucede o mesmo cando se analizan con detalle os seus diversos elementos.

No conxunto da cabeceira, destacable polo seu vistoso xogo de volumes, pouco e en todo caso sen interese é o que hoxe pode significarse de tempo medievais. Moi distinta preséntase a situación ao enfrontarse co bloque da nave, cuberta por un sinxelo tellado a dúas augas, perfectamente apreciable agora na súa totalidade por desaparecer por completo as estancias comunitarias que noutras épocas encostábanselle ao seu costado meridional.

Lado Norte

   O muro norte da nave está dividido en catro tramos por medio de tres contrafortes, prismáticos e graduados, que chegan ata a cornixa. Está, conformada por acubillas de nacela sen ornamento, apóiase en canecillos xeométricos compostos por cuartos de bocel superpuestos e un filete superior, uns e outros lisos.

Nos tramos primeiro e terceiro, contando sempre, como no anterior, desde o lado este, ábrense fiestras, a inicial descentrada. Idénticas na súa organización, repiten en todo (composición xeral e detalles estruturais e decorativos) as características xa sinaladas ao comentar a súa cara interna. Ocupa parte do tramo occidental, polo menos desde as primeiras décadas do século XVIII, etapa na que se levantan os seus dous corpos baixos (os outros son moi probablemente do último terzo do século XIX), unha vistosa torre á que se accede desde fóra por medio de escaleiras simples.

   No segundo tramo da nave, protexida por un arco lixeiramente rebaixado que ata os contrafuertes e que, limitado no seu parte superior por unha imposta de nacela lisa, configura en realidade, un sinxelo pórtico (o seu valor referencial refórzase pola presenza nos arranques do seu intradós de dúas figuras que, vistas as súas actitudes e a pesar da súa erosión, deben ser a Virxe e o Arcanxo Gabriel), ábrese unha porta moi simple, con arco apuntado composto por grandes dovelas de artista tallada en baquetón sen ornato que se prolonga polas jamabas sen solución de continuidade.

Lado Sur

   Está dividido tamén en catro tramos por medio de contrafortes, apreciándose agora perfectamente o emprazado na esquina de poñente. Repiten todos o modelo coñecido, supeditándose tamén ao esquema descrito tanto o seu remate como o xeito de soster acubíllalas. No segundo tramo atópase unha porta moderna (na cartela da súa clave figura o ano 1955), sucesora, sen dúbida, da que nun principio comunicaba a igrexa coas outras dependencias colectivas. Unha fiestra, remodelada, ábrese encima da porta, dispóndose outra, restaurada en parte, no tramo final. Nada ofrece de innovador con respecto ao xa coñecido.

   Completa a organización do flanco meridional da igrexa, emprazada xustamente diante da porta ultimamente mencionada, unha plataforma ou palco que, aínda que non ten ningún protagonismo estrutural, si posúe unha extraordinaria importancia desde o punto de vista cultual: utilízase para mostrar aos fieis á Virxe da Franqueira no marco das actividades festivo-relixiosas que levan a cabo durante os días de maior solemnidade.

Fachada Occidental
 

   É a principal e nuclea a atención exterior de todo o edificio. Está construída, do mesmo xeito que o resto do templo, con aparello de sillería granítica, en xeral ben escuadrada e asentada. Dous contrafortes prismáticos de escaso resalte e con remate graduado, o do norte alterado pola erección da torre, xacitada,flanquéana.

  Centra a parte baixa da fachada unha espléndida portada. De marcada profundidade e moi coidada tanto no formal como no decorativo, compona catro arquivoltas semicirculares e unha chambrana de idéntica configuración. A arquivolta menor, cuxa crave ocupa un dosel, decora a súa rosca con rosetas de oito pétalos e botón central, ocupando a aresta oito anxos, catro por lado, instalados no sentido da curvatura do arco. Practicamente idénticos na súa disposición, presentan actitudes e, no seu caso, exhiben obxectos diferentes; un libro, aberto ou pechado, unha filacteria ou un incensario. A segunda arquivolta talla a súa aresta en plástico baquetón liso, aparecendo en rosca e intradós sendas medias canas sen ornamentación. A terceira arquivolta diferénciase da anterior pola inserción na superficie cóncava da rosca dunha sucesión de bólas. A cuarta arquivolta, a maior, ofrece na súa aresta puntas de diamante de oito pétalos, figurando en intradós e rosca motivos vexetais. A chambrana, finalmente, se exorna cunha sucesión de pequenos arcos trebolados recortados.

    As catro arquivoltas voltean sobre columnas acobadadas, perfilándose as arestas dos codillos cun groso e plástico baquetón sen decoración. As columnas álzanse sobre plintos cúbicos (en orixe decorados con castelos e leóns, en boa medida desaparecidos xa por mor da erosión). Os seus baseas son áticas e os fustes, monolíticos, poligonales uns, cilíndricos outros, exhiben modelos ou configuracións diversas (lisos, con estrías helicoidales ou con motivos decorativos: bólas, castelos, un trenzado, cunchas de vieira). Os capiteis, con desbastado troncopiramidal, teñen un enorme interese. Todos son figurados, ofrecendo unhas representacións humanas, con ou sen animais, outros estes sos, incidindo o conxunto, presidido por unha Anunciación situada nos dous capiteis externos da jamba norte, na contraposición do Ben e do Mal.

INTERIOR DA IGREXA
   Resulta rechamante, nunha primeira aproximación, a desenvoltura, isto é, a anchura e a altura da nave, distribuída en catro tramos, e de aparencia pouco espectacular. Os muros norte e sur levántanse sobre un banco de fábrica. Unha porta e dúas fiestras perforan o primeiro. Aquela, emprazada no segundo tramo, péchase cun arco de medio punto liso montado directamente sobre as jambas. As fiestras ábrense nos tramos impares. Exhiben idéntica organización. Constan dunha soa arquivolta semicircular, con rosca e sen ornato, perfilando a súa aresta unha sinxela moldura cóncava lista. Voltea este arco, mediante imposta de nacela tamén sen decoración, en columnas acobadadas, con baseas moi simples e fustes monolíticos lisos. Os capiteis, entregos, son de canon moi esvelto e posúen desbastado troncopiramidal. Mostran corpos espidos rematados en bólas ou cabecitas, motivos vexetais ou animais con cabeza humana común emprazada no ángulo exento da peza. Todos adornan o seu ábaco con incisiones horizontais, unha nuns casos, dous noutros.

   Unha porta e dúas fiestras practícanse tamén no muro sur da nave, a primeira no mesmo lugar que a oposta, as outras nos tramos dous e catro, é dicir, en emprazamentos distintos dos fronteros. A porta, pola que se accedía noutros tempos ás dependencias monásticas, non pertence na súa conformación actual á estrutura inicial do templo. É produto dunha reforma posterior, como lle acontece á fiestra que está sobre ela. Si é de época a outra, idéntica na súa confiración ás situadas no costado contrario. Merece mención detallada un dos seus capiteis, o occidental, decorado con dúas parellas de aves, unha en cada cara. A superior, de maior tamaño, está picando a cabeza do inferior, sobre a que se apoia, dispóndose entre as atacantes, na esquina do capitel, unha cabeza humana.

   Un teitume de madeira a dúas augas cobre a nave. Apóiase en tres arcos diafragma apuntados. O seu dobladura, de escaso saínte, mata as súas arestas con molduras cóncavas lisas; o arco inferior, de sección prismática, perfílaas, pola súa banda, en chaflán, tamén sen ornato, aditamento que, en forma de vistosos, complexos e moi coidados signos lapidarios (un cáliz, unha estrela, diversas combinacións xeométricas, etc.) si atopamos no intradós dalgunhas dovelas o arco máis occidental.

   Voltean os arcos diafragma, mediante impostas de nacela espidas, en ménsulas graduadas compostas por unha sucesión de prismas e semicilindros ou cilindros, listos sempre os últimos, que se sitúan abaixo, adornados con rosetas moi geometrizadas, inscritas en círculos, as frontes e partes dos laterais dos primeiros, emprazados arriba.

   A ábsida, único e de planta rectangular, está dividido hoxe en dous tramos (determinados indicios suxiren que posuíu tres no seu arranque) cubertos por bóveda de canón agudo. Accédese a el desde a nave por medio dun arco triunfal apuntado e dobrado. O arco maior exhibe a súa aresta externa (a interna segue viva) biselada e lista. Apoiábase en orixe sobre o muro, tratado de idéntico xeito, mediante unha imposta de nacela sen ornato, hoxe repicada. O arco menor, á súa vez, ofrece, con sección prismática, as arestas vivas nas súas dúas frontes. Apóiase en columnas entregas montadas sobre un alto e complexo basamento, moi deteriorado na actualidade. Baséalas daquelas presentan unha simple moldura biselada, moi esmagada, divididos en tambores de altura igual á das fiadas do muro en que se encaixan. Os capiteis, bastos, teñen un desbastado tronco cónico. Foron repicados, conservando só parte da súa decoración: follas estilizadas e de pouco resalte o do norte e unha arpía o do sur.

   Celébrase os días 7, 8 e 9 de setembro, aínda que o seu día principal é o día 8, natividade da Virxe María. Durante todos os días e desde moi cedo se celebran misas cada hora, pero as máis esperada é a Solemne, oficiada ao mediodía e tras a cal sae a hermosísima procesión.
   A procesión comeza coa saída da imaxe da Virxe nun carro de labranza tirado por unha parella de bois desde o atrio da igrexa. Diante da Virxe vai o pendón, o estandarte, a cruz parroquial e catro parellas de danzantes que entrechocan uns palitroques ao son dos gaiteiros. A procesión párase diante do palco da igrexa para contemplar as danzas e o drama da loita do mouro e o cristián.

   As danzas son de gran dificultade de interpretación. Interpretan catro pezas distintas. Terminados os bailes, comeza o drama do mouro e o cristián. Conta a lenda que o mouro é Birnarem. O pergamiño galaico-portugués achado en 1605 no castelo de Gutierre de Altamira, fala deste encontro. O cristián representa a un militar veciño da Franqueira que na loita contra a invasión musulmá foi feito prisioneiro. Na prisión, o príncipe mouro ofrécelle toda clase de riquezas se deixa de invocar á Virxe da Franqueira como protectora dos crisitianos na Reconquista. Pero o crisitiano non só non acepta senón que se enoja e contesta que o importante é a Fe. Ante a falta de entendemento, loitan, o mouro cae vencido e arrepíntese dos seus pecados abrazando a fe cristiá.
   Tras o drama, a procesión continúa rodeando a igrexa e unha vez terminada, os fieis dispérsanse entre os numerosos postos de polbo, rosquillas, tabernas etcétera.

   Esta romaría celébrase o luns de Pentecostés. É tamén coñecida como romaría de pascuas menores ou romaría de primavera, non só por coincidir na súa celebración co inicio desta estación, senón porque as flores e os froitos son os principais adornos da festa.

   O domingo de Pentecostés comezan os actos relixiosos de preparación da romaría: a novena, as misas, as confesións etc. O luns desde moi cedo, os romeus reúnense as súas igrexas, collen o seu pendóns, estandartes e cruz parroquial, e con eles, a imaxe da Virxe de maior devoción da súa parroquia ou do patrón, comezan o camiño de peregrinación cara á Franqueira.

   No santuario da Franqueira os mozos da parroquia sosteñen o pendón, o estandarte, a cruz da parroquia e a sacra imaxe da Virxe do Rosario e irán dando a benvida a cada procesión que entra no recinto do santuario. O rito de benvida é ancestral. Trátase de cruzar e inclinar reverentemente por tres veces a cruz, o pendón e o estandarte cos respectivos que chegan de cada parroquia. O mesmo fan os portadores da imaxe do Virxe do Rosario que saen ao encontro dos carrexadores de cada imaxe visitante facendo tres genuflexiones ante eles e abrazándoos cando se atopan.

   Cada ano unha parroquia visitante fai as ofrendas á Virxe da Franqueira, que adoitan consistir en produtos típicos da localidade que simbolizan valores como a paz, o amor ou a fraternidad.

   A algarabía e a festa que van parellos a esta festa son importantísimos. Os veciños de cada parroquia pasan días adornando os seus tractores para vir en procesión. Os romeus dispérsanse entre as árbores para degustar os exquisitos manxares. Tras a comida cantan e bailan ao son de gaitas e pandereitas, ata que, avanzada a tarde, despídense para emprender o camiño de volta ás súas parroquias.

   A Romaría das Pascuillas, convoca a centernares de romeus coas súas imaxes.